Syrië: een levensgevaarlijke loterij

November 2019 - Je hoort het weleens: Syrië is weer veilig en vluchtelingen kunnen terug naar huis. Maar met een dictator die vaster in het zadel zit dan ooit, is het er allerminst veilig. Oplaaiend geweld, willekeurige arrestaties, martelingen en massale verdwijningen zijn er aan de orde van de dag. 'Hoe kan ik mijn land opbouwen met mensen die mij dood willen?'

Op de een op andere dag

Gisteren had ik mijn nichtje uit Kobani aan de telefoon. Ze zei: "Er zijn IS-strijders uit de gevangenis ontsnapt! Ik verdrink mezelf nog liever in de rivier dan dat zij me te pakken krijgen." 'Aan het woord is de Syrische Anwar Mansladoon (29). In 2015 – hij was net afgestudeerd en advocaat geworden – vluchtte Anwar naar Nederland. Hij heeft nog regelmatig contact met familieleden en vrienden die achterbleven. De laatste tijd leek het rustiger te worden. Doordat president Assad de controle over grote delen van het land terug heeft, werd er een stuk minder gevochten. In bepaalde delen van het land proberen mensen zelfs voorzichtig weer wat op te bouwen. Maar toen was er opeens de terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit Noord-Syrië, wat leidde tot chaos, een uitbraak van IS-gevangenen en een inval van Turkije. De veiligheidssituatie kan, zo bleek, van de ene op de andere dag veranderen. En voordat je een land als veilig kunt beschouwen, moet er in de eerste plaats sprake zijn van 'duurzame vrede', zegt Luke Korlaar van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. 'Van bepaalde gebieden in Syrië weten we dat niet omdat niemand daar kan komen en van andere weten we dat het er nog altijd onrustig is.'

Bloemen versus geweren

Daar komt bij dat in Syrië de onveiligheid niet alleen van bommen en IS komt. Al decennia gaat Syrië gebukt onder een totalitair regime. De huidige president Assad duldt geen tegenspraak. Ook vóór de burgeroorlog werden mensen van de oppositie gevangengezet en gemarteld. In 2011 waren er demonstraties omdat de bevolking meer vrijheid wilde. 'Het begon heel vreedzaam', herinnert journalist en Syrisch vluchteling Hazem Darwiesh (36) zich. 'Mensen protesteerden met bloemen in de hand. Ze wilden geen revolutie, alleen meer vrijheid. Maar Assad antwoordde met politie, veiligheidsdiensten en uiteindelijk het leger. Langzaamaan werd de oppositie radicaler. Sommige groepen accepteerden buitenlandse steun, en toen kwam ook IS er nog bij', vertelt Hazem.

Opgepakt en het leger in

Het regime gebruikte ondertussen bommen en gifgas tegen de eigen bevolking. En dát regime zit nu weer stevig in het zadel. Hazem: 'Van mijn familie hoor ik dat er nog steeds veel mensen worden gearresteerd en dat mensen die zijn teruggekeerd verdwijnen. Als man loop je bovendien de kans opgepakt te worden voor militaire dienst.' Anwar hoort dezelfde geluiden van achtergebleven familie en vrienden: 'De politie zet de straat af, niemand mag eruit en als ze je vinden moet je direct het leger in.' Dan moet je dus vechten voor Assad en op zijn bevel je eigen medeburgers doden. Bijvoorbeeld in Idlib, waar de bevolking nog altijd bestookt wordt door het leger van Assad. 'Maar ik heb ook een vriend die terug is gegaan en nu gewoon in Aleppo woont', vervolgt Anwar. 'Soms zie ik op tv dat het ergens onveilig is, maar hoor ik van de mensen daar dat het er juist rustig is en soms is het andersom. Het is een loterij.'

Geen vrijheid

Daarnaast kun je volgens Hazem veiligheid niet los zien van vrijheid. ‘Als iemand naar Syrië terugkeert en zijn huis is afgepakt, kan hij dan naar de rechtbank om zijn huis terug te vorderen? Nee. Mag hij ergens een mening over hebben, is er de garantie van democratische verkiezingen? Nee. Veiligheid is niet dat er op dit moment niet gebombardeerd wordt. Daarvoor is nodig dat het regime garanties geeft over vrijheden. Maar Assad houdt op de televisie nog steeds dezelfde toespraken: het regime is heel goed en alle mensen die ertegen zijn, zijn terroristen.'

Mensenrechtenschendingen

Ook UNHCR kijkt naar meer dan alleen geweld om te bepalen of een land veilig is. Luke Korlaar: 'Zo moet er ook sprake zijn van "persoonlijke veiligheid". Daarbij moet je denken aan toegang tot basale mensenrechten zoals schoon drinkwater, onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting. Maar ook: word je niet zomaar gedetineerd bij terugkeer of vervolgd om dezelfde reden waarvoor je bent gevlucht? Stel dat je uit een dorp komt dat gelieerd was aan de rebellen, word je dan lastiggevallen? Worden mensen van bepaalde etniciteiten bevoordeeld of juist tegengewerkt? Wij gaan onder andere af op onze eigen waarnemingen en op rapporten van onafhankelijke organisaties zoals Amnesty International en Human Rights Watch. Daaruit blijkt dat er op al deze punten grote zorgen zijn.'

Vrij rondreizen onmogelijk

Om een volledig beeld te krijgen van de situatie zou je ter plekke moeten rondkijken: hoe gaat het eraan toe in gevangenissen, kunnen kinderen weer naar school, werkt het rechtssysteem naar behoren? Maar mensenrechtenorganisaties hebben in Syrië lang niet overal toegang en het lijkt er niet op dat dat snel zal veranderen. Anwar: 'Niemand kan vrij rondreizen in Syrië en daarvan onafhankelijk verslag doen. Misschien krijg je als buitenlandse journalist een visum, maar je reist óf via de huidige machthebber óf met de rebellen.'

Op de zwarte lijst

Toch worden er online vakantiereizen naar Syrië aangeboden. Hoe zit dat dan, je kunt toch geen vakantie vieren in een onveilig land? Hazem: 'Het is reclame voor het regime. Ze nemen je mee naar het strand van Latakia, naar de soek (Arabische markt, red.) in Damascus. In die steden is het nu rustig. Daar vieren mensen feest, rijden ze in mooie auto’s en hebben ze mooie kleren. Maar kan ik daar gaan wonen? Nee. Om in die steden te wonen heb je een vergunning nodig en om er te kunnen leven moet je veel geld hebben. Als Syriër word je bij aankomst gescreend: is er niet iemand van jouw familie die iets heeft gedaan wat het regime niet aanstaat? Assad heeft een lijst van bijna een miljoen Syriërs die hij wil arresteren als ze terugkomen. Of ze moeten in dienst. Toeristen hebben daar helemaal geen last van.'

Amper hoop

Misschien kunnen Europeanen zich minder goed voorstellen dat het onder Assad zo erg is, denkt Hazem. 'Als je vlucht voor IS, dan begrijpen mensen in Nederland en in Europa dat heel goed. Maar Assad oogt modern, hij heeft nette kleding, zijn vrouw draagt geen hoofddoek. Dat maakt het voor mensen hier moeilijk hem te zien als dictator. Ik zou heel graag teruggaan naar Syrië om het land weer op te bouwen, maar hoe kan ik het land opbouwen met mensen die mij dood willen?' Ook Anwar zou graag terug willen: 'Syrië is mijn land, het was een heel mooi land, ik ben trots op mijn afkomst. Maar het is helemaal uit de hand gelopen, alle betrokken partijen hebben slechte dingen gedaan en elk moment kan er weer iets gebeuren. Ik kan niets opbouwen. Als ik terugga moet ik het leger in en moeten wij nog meer doden of worden we doodgemaakt. Eigenlijk is er amper hoop, maar je moet hopen, anders kun je niet verder. Als Syrië weer veilig is, zal ik huilen van geluk.'

Arrestaties, verdwijningen en folteringen

Wat Anwar en Hazem in dit artikel vertellen staat niet op zichzelf – hun verhalen komen overeen met die van vele andere Syriërs en waarnemers van onafhankelijke mensenrechtenorganisaties. Naast het telkens oplaaiende geweld is er nog altijd sprake van willekeurige arrestaties, buitengerechtelijke executies, martelingen, seksueel geweld en massale verdwijningen.

Er zijn in het land verschillende veiligheidsdiensten actief die zich schuldig maken aan veel mensenrechtenschendingen. Ze opereren onafhankelijk van elkaar, zodat je nooit weet of je veilig bent. Mensen die terugkeren worden door deze veiligheidsdiensten gescreend. Mannen tot 45 jaar kunnen worden gedwongen tot militaire dienst. Om uiteenlopende redenen kun je als tegenstander van het regime worden gezien; het simpele feit dat je uit een bepaald gebied komt kan leiden tot arrestatie, verdwijning of foltering. Ook familieleden van verdachten lopen gevaar.

Daarnaast is de humanitaire situatie bijzonder slecht. Er zijn gebieden waar nauwelijks een huis overeind staat en waar bijna geen schoon drinkwater, elektriciteit, medische zorg of onderwijs is.