Kom vooral niet hier

'Wir schaffen das': de befaamde uitspraak van de Duitse bondskanselier Angela Merkel in 2015. Als Nederland en andere Europese landen toen achter haar boodschap waren gaan staan, hoe had het dan uitgepakt? We spreken drie experts over de ontwikkeling van vluchtelingenbescherming. Waar komen we vandaan en waar gaan we naartoe?

Alleen maar slechter

'Telkens denk ik: veel erger kan het toch niet worden en dan komt er wéér een maatregel die nog rigider en harder is dan de vorige.' Dat schreef Eduard Nazarski in 2004 in VluchtelingenWerk Magazine. En het is er sindsdien alleen maar slechter op geworden, verzucht de toenmalige directeur van VluchtelingenWerk, nu directeur van Amnesty International: 'Indertijd moesten de procedures steeds sneller en strenger, nu staat juist het afhouden centraal. De muren van Fort Europa worden hoger en de eerste hindernissen komen steeds verder weg te liggen. We investeren in Afrika vooral in grensbewaking in plaats van dat we de problemen daar oplossen. Dan blijven mensen komen, of ze komen niet – ten koste van enorm menselijk leed.'

Omslagpunt

Even klonk heel luid de roep om terugkeer van de menselijke maat in het asielbeleid, herinnert Nazarski zich. Dat was in 2013, toen de Russische asielzoeker Dolmatov in vreemdelingendetentie zelfmoord had gepleegd. Maar die maat bleef zoek. 'Waarschijnlijk heeft het beeld van de Syriërs die in 2015 lopend door Macedonië en Oostenrijk een veilig heenkomen zochten, daarbij een rol gespeeld.' Toch had 2015 ook een omslagpunt kunnen vormen. Ashley Terlouw, voormalig beleidsmedewerker van VluchtelingenWerk, nu hoogleraar migratierecht en rechtssociologie aan de Radboud Universiteit, denkt terug aan het 'wir schaffen das' van Angela Merkel. 'Als Nederland en een paar andere landen toen hadden gezegd: "Ja, inderdaad", dan was het totaal anders gelopen. Dan hadden die landen een goede verdeling kunnen afspreken, het ging niet om onoverkomelijk veel mensen. Maar veel mensen zijn bang voor het vreemde en extreemrechtse partijen gebruiken dat. De rest schuift op: laten we ook maar tonen hoe flink we zijn, anders raken we misschien onze kiezers kwijt.'

Persoonlijk contact

Jilly van den Ameele is al zo'n twintig jaar vrijwilliger bij VluchtelingenWerk Zeeuws-Vlaanderen en begeleidde talloze vluchtelingen tijdens de asielprocedure. 'Vroeger was de asielwereld overzichtelijker, persoonlijker', vertelt hij. 'Mensen zeiden weleens tegen me: "Waarom ben jij goeie maatjes met het COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers, red.) en de Vreemdelingendienst, jullie zijn toch water en vuur?" Maar goed contact was altijd in het voordeel van de vluchteling. Nu is het grootschaliger, centralistischer. Ze kennen je niet meer.'

Ook de beoordeling van de asielvragen door de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) veranderde, zag Van den Ameele: 'Twintig jaar geleden hoefde je als asielzoeker niet zo goed gedocumenteerd te zijn, en ook minder te vertellen over je problemen. Als je zei dat je Koerd was en dat je uit Noord-Irak kwam, dan was het genoeg. Nu laten ze je een taaltest doen om te onderzoeken dat je daar echt vandaan komt. Ook met gezinsherenigingen is het steeds strenger geworden. Als ze twijfelen aan je documenten moet je een DNA-test doen.'

Te strenge eisen

Aan het recht ligt het niet zozeer, stelt hoogleraar Terlouw vast. 'We hebben de afgelopen decennia best een mooi asielsysteem neergezet in Europa. Alleen duikt Nederland in de praktijk ook regelmatig onder. De Europese rechter floot ons bijvoorbeeld terug omdat we van homoseksuele asielzoekers verwachten dat ze weer in de kast zouden gaan bij terugkeer in hun land van herkomst, en omdat we bij de inburgering te strenge eisen stellen.' Intussen blijft Nederland, ondanks protesten, asielzoekers die ons land per vliegtuig bereiken vastzetten. Terlouw: 'Ooit in het detentiecentrum op Schiphol geweest? Daar wil je nog geen uur zijn. Asielzoekers zijn geen misdadigers. We zouden een voorbeeld kunnen nemen aan Zweden, waar asielzoekers met een veel lichter regime in het oog worden gehouden. Gevangenhouding mag alleen als het echt niet anders kan.'

Groot venijn

Groot venijn schuilt ook in de wachttijden. Ashley Terlouw: 'Op papier neemt de asielprocedure acht dagen in beslag, maar in de praktijk duurt het eindeloos voordat deze begint. Terwijl de asielzoeker maar gedurende een paar uur recht heeft op een advocaat, wat mogelijk nog wordt ingekort.' Nazarski: 'Veertig weken in een azc, met heel veel mensen op één kamer, zonder privacy, waar je niet weet wat er met je gebeurt: dat is natuurlijk slecht voor je zelfrespect en later ook voor je integratie. Je zou toch zeggen dat de IND dat beter kan na zoveel jaar ervaring met de asielprocedure en wisselende aantallen asielzoekers.'

Ontmoediging

En zelfs na verkrijging van een verblijfsvergunning houdt de onzekerheid nog lang aan. Terlouw: 'Waar vluchtelingen vroeger meteen voor onbepaalde tijd mochten blijven, moeten ze nu vijf jaar wachten op een permanente verblijfsstatus. Als je mensen zekerheid geeft, investeren ze in de inburgering en durven ze bovendien eerder terug te gaan, omdat ze niet bang zijn hun rechten te verspelen.' Vrijwilliger Van den Ameele: 'Ook bij gezinshereniging zijn de wachttijden funest. Wij zijn misschien gewend aan apart wonen, eenoudergezinnen en dergelijke. Maar voor deze mensen is het gezin meestal 100 procent heilig. Een deel van de vluchtelingen kwijnt hierdoor echt weg. En komt de partner dan eindelijk, dan zijn ze elkaar soms ontgroeid, dat zie je veel gebeuren. De overheid betaalt nog liever boetes dan dat ze sneller beslissen. Terwijl het voor de maatschappij ook financieel beter is als mensen hun zaakjes op de rails hebben. Dan kunnen ze goed inburgeren, een normaal leven leiden en werk vinden. Maar de overheid  ontmoedigt je, zodat een ander wel twee keer nadenkt voordat hij naar Nederland komt.'

Woest en verbijsterd

Die ontmoediging zie je ook op Europese schaal. Nazarski: 'Ik ben een paar keer op de Griekse eilanden geweest, waar vluchtelingen vast zijn komen te zitten. Ik wist niet of ik woest moet zijn of verbijsterd over de omstandigheden daar. Wij, Europa, houden bewust een systeem in stand dat mensen moet laten zien: je moet vooral niet komen.'

De mensonterende situatie in de Griekse kampen is een gevolg van de Turkijedeal, zegt Ashley Terlouw. Basis van het plan was het terugsturen van alle vluchtelingen die vanuit Turkije aankwamen op de Griekse eilanden. Voor elke teruggestuurde vluchteling zou Europa bescherming bieden aan één Syrische vluchteling uit Turkije. In de praktijk worden vluchtelingen die in Griekenland aankomen niet teruggestuurd, waardoor de opvangkampen overvol zijn. Terlouw: 'Het Europese verdeelsysteem werkt niet. Nederland moet helpen met de asielprocedure en de opvang in Griekenland. En we moeten vluchtelingen uit Griekenland overnemen. Als elke stad in Europa een gezin opneemt, zijn we er al ongeveer.'

Erbarmelijke opvang

Staten moeten dus hun verantwoordelijkheid nemen voor asielzoekers buiten de landsgrenzen, vindt Terlouw. 'Is Nederland niet medeverantwoordelijk als de Europese grenswacht op de Middellandse Zee asielzoekers terugstuurt naar de helse situatie in Libië? En we kunnen mensen toch niet terugsturen naar Hongarije of Polen terwijl we weten dat de opvang erbarmelijk is en ze er geen eerlijke procedure krijgen?'

Europa vangt wereldwijd gezien niet  de meeste vluchtelingen op, integendeel:  85 procent van de vluchtelingen verblijft in arme landen. Eduard Nazarski: 'Dat is natuurlijk idioot, rijke landen zullen ook hun aandeel moeten nemen. Niet alleen financieel en met migratiemanagement, maar ook door een deel van de mensen hier op te vangen. In de uitruil voor het kinderpardon is het aantal kwetsbare vluchtelingen dat Nederland bereid is uit landen rond conflictgebieden over te nemen verminderd van 750 naar 500 per jaar. Dat is diep beschamend.'

Het moet anders

Intussen doemt een nieuw probleem op: klimaatverandering. Nazarski: 'Als we daar niets aan doen, worden grote gebieden onleefbaar. Dan zal het aantal vluchtelingen sterk toenemen.' Het moet dus anders, maar hoe? 'Laat mensen die hier komen niet hangen in tijdelijkheid', zegt Ashley Terlouw: 'En verdeel vluchtelingen binnen Europa volgens een eerlijke verdeelsleutel, rekening houdend met welvaart, opvangcapaciteit, werkgelegenheid en de wensen van de asielzoeker.' Nazarski: 'Help de herkomstlanden met het oplossen van hun problemen. Ga klimaat- verandering tegen, en help bijvoorbeeld Bangladesh met hun waterkering. Ondersteun gebieden rondom landen waar veel vluchtelingen vandaan komen bij de opvang, en nodig ook een paar duizend mensen uit om hier een nieuw bestaan op te bouwen. We kunnen maar een klein deel oplossen, maar daar moeten we dan ook niet voor weglopen.'

Niet langer zwijgen

Dat klinkt mooi, maar hoe krijg je de politiek zover? Nazarski: 'De politiek moet meer gaan luisteren naar al die goedwillende mensen die wél iets voor vluchtelingen willen betekenen. Die mensen hoor je nu te weinig. Het is ook niet makkelijk om je in het huidige vergiftigde debat te mengen. Organisaties als VluchtelingenWerk kunnen de zwijgende meerderheid toerusten om, ook op het schoolplein en in de kroeg, hun geluid te laten horen. En de mensen die actief zijn voor vluchtelingen kunnen hun netwerken verstevigen, zodat ze iets zelfbewuster naar buiten treden. Als we elkaar steunen kunnen we een ander verhaal laten klinken. Een reëel verhaal, want natuurlijk is niet elke asielzoeker een "driesterrenvluchteling" die vanaf dag één kan bijdragen aan de Nederlandse samenleving.'

Humane stapjes

Soms kun je juridisch bereiken wat politiek niet lukt. Ashley Terlouw ziet bij de Nederlandse rechter wat ruimte ontstaan: 'Iets vaker hoor je: zó streng kun je voor asielzoekers niet zijn, het beleid moet wel voldoen aan de Europese regels.' Een ander lichtpuntje ziet Terlouw in al die mensen die zich met hart en ziel voor vluchtelingen inzetten. Mensen zoals Jilly van den Ameele dus. Als je naar hem luistert wordt het opeens behapbaar: 'Er is allerlei ellende in de wereld waar ik niks aan kan doen. Maar hier, in mijn kleine omgeving, kan ik wél iets doen. Ieder stapje naar meer humaniteit is er één.'
 

Laat je hart spreken voor vluchtelingen!

Niemand vlucht vrijwillig. Daarom willen wij samen met jou online een geluid verspreiden waarin vertrouwen luider klinkt dan wantrouwen. En waarin boosheid is vervangen door begrip. Laat ook je hart spreken voor vluchtelingen en teken ons Manifest