‘De advocaat is het centrum van je leven’

Maart 2019 - Bij de Tweede Kamer ligt een voorstel om de rechtsbijstand tijdens de asielprocedure sterk in te perken. Voor de asielzoeker een immens verlies. En voor de overige betrokkenen in de asielketen?  'Hier zit echt niemand op te wachten.'

Update: Op 15 november is bekend geworden dat het kabinet de rechtsbijstand in de asielprocedure inderdaad grotendeels schrapt.

Gebrekkige verklaringen

'Toen ik mijn vluchtverhaal moest vertellen aan de IND-ambtenaar was ik doodsbang. Deze persoon zou gaan beslissen over mijn leven. Wat als hij in een slechte bui is? Wat als hij aanstoot neemt aan iets wat ik zeg?' Houda Al Kalaf kwam in 2018 uit Syrië naar Nederland. Ze had als professional veel ervaring met de zogenoemde gehoren van vluchtelingen: als resettlement assistant bij vluchtelingenorganisatie UNHCR interviewde ze jarenlang vluchtelingen die voor bescherming in aanmerking wilden komen. 'In die tijd ergerde ik me weleens aan gebrekkige verklaringen: hoe kun je nou je eigen geboortedatum vergeten? Maar toen ik tegenover de IND zat, wist ik opeens niet meer wanneer ik precies in Nederland was aangekomen. En had ik mijn eigen naam wel goed gespeld? Toen besefte ik pas écht hoe stressvol het is.'

Aan jouw kant staan

Iedere asielzoeker krijgt in Nederland een advocaat toegewezen die hem tijdens zijn hele asielprocedure individueel begeleidt. Op dit moment financiert de overheid vier contactmomenten tussen de advocaat en asielzoeker. Als het aan het kabinet ligt, blijft daar nog maar één contactmoment van over. Toch is regelmatig contact met de advocaat essentieel, zegt ervaringsdeskundige Houda. 'Je hebt iemand nodig die aan jouw kant staat, die verstand van zaken heeft en op wie je kunt vertrouwen. Mijn advocaat vertelde me dat je gewoon de waarheid moet vertellen, dat de ambtenaar jou niet veroordeelt. Dat je vragen kunt stellen, bijvoorbeeld als je twijfelt of de tolk jouw verhaal goed vertaalt. Tijdens de asielprocedure is de advocaat het centrum van je leven, dat zag ik bij iedereen in het asielzoekerscentrum. Want alles draait om de vraag: mag ik hier een nieuw leven beginnen of moet ik terug?'

Vertrouwen winnen

Tijdens het voorbereiden van de gehoren en het nadien corrigeren en aanvullen van de verslagen moet de asielzoeker het voortaan zonder rechtshulp doen, zo staat er in het voorstel aan de Tweede Kamer. Een asieladvocaat komt alleen in actie als de IND heeft aangekondigd de aanvraag te willen afwijzen – het zogenoemde 'voornemen'. Volgens de regering zou deze beperking 'de asielketen ontlasten'. Een heel slecht plan, vindt Igna Oomen, Houda’s advocaat en secretaris van de Vereniging van Asieladvocaten en -juristen Nederland. 'Mensensmokkelaars adviseren vluchtelingen soms om documenten achter te houden, of om niet hun echte vluchtverhaal te vertellen. En veel mensen zijn vanuit hun cultuur gewend om sociaal wenselijke antwoorden te geven. Als advocaat kunnen we het vertrouwen winnen – wij zijn er echt voor hén. Dat geeft overtuigingskracht om de ontbrekende documenten te verzamelen, en om uitgebreid en eerlijk te vertellen. Vaak lukt dat ook.'

Heel precies verklaren

Daarbij kijkt de advocaat naar de specifieke situatie van de cliënt en legt uit wat belangrijk is om naar voren te brengen. Ook Houda kon dankzij haar advocaat beter haar verhaal doen. 'Door haar uitleg wist ik dat de IND in het eerste gehoor vragen stelt om je identiteit vast te stellen. Je moet heel precies verklaren als ze vragen naar je adres, of als je bijvoorbeeld de route van je huis naar jouw werk moet beschrijven. Ik heb ook bewust zelf mijn naam voor de IND opgeschreven. Zoiets kan heel belangrijk zijn. In Syrië heb je stammen waarin namen erg op elkaar lijken. De ene tak is pro-Assad, de andere niet. Als het lijkt of je uit de tak komt die pro-Assad is, wat heb je dan te vrezen?'

Emotioneel blootgeven

Voor het nader gehoor namen Houda en haar advocaat de nare ervaringen door waarover zij zou moeten vertellen. 'Ik zag er erg tegen op me emotioneel te moeten blootgeven aan een vreemde. Het hielp om het verhaal eerst een paar keer aan mijn advocaat te vertellen. Ze vertelde ook dat ik moest ingaan op mijn werk bij UNHCR, omdat die achtergrond me in gevaar bracht.' Toch klopten er naderhand nog veel dingen niet in Houda’s gehoorverslagen. Houda: 'Ze hadden opgeschreven dat ik in 2015 naar Nederland was gekomen, maar dat was 2018. En er stond dat ik bij de "vreemdelingendienst" had gewerkt, terwijl ik duidelijk had gezegd "resettlement". Ook hadden ze de naam van een ziekenhuis in mijn buurt verkeerd opgeschreven.'

Onnauwkeurige verslagen

Daarom moet je de verhoren altijd nauwkeurig doornemen, zegt advocaat Igna Oomen. 'Ik lees de verslagen en kijk ze daarna met de cliënt en een tolk erbij na, zin voor zin. Het doel is om ontbrekende informatie aan te vullen, en om te zorgen dat het klopt. Een misverstand zit in een klein hoekje. Als de cliënt eerst zegt dat er twee soldaten voor de deur stonden en even later vertelt dat hij door zes soldaten is meegenomen, weet ik dat de IND zal zeggen dat de cliënt inconsequent heeft verklaard. Dan vraag ik door, en dan blijkt dat er twee soldaten bij de voordeur stonden, twee bij de achterdeur en twee in de jeep zaten.'

Ondoenlijk werk

Rechters kijken dan ook altijd naar die correcties en aanvullingen van advocaten, vertelt Nathalie van Waterschoot. Als senior rechter bij de rechtbank Amsterdam beoordeelt ze veel zaken waarin de IND de aanvraag heeft afgewezen. 'Wij controleren zo nodig ook wat de IND ermee gedaan heeft. Het kan van invloed zijn op de geloofwaardigheids- beoordeling.' In het nieuwe voorstel zou de advocaat aan het einde van de procedure, zonder vertrouwensband met de cliënt, in één keer het hele dossier op onvolkomenheden moeten nalopen. Rechter Van Waterschoot: 'Dat lijkt me ondoenlijk. Ik voorzie dat daardoor allerlei kwesties op ons bordje komen die nu in een veel eerder stadium worden opgelost.'

Ervaring hard nodig

Maar ze ziet meer belangrijke taken van de advocaat in de asielprocedure: 'De advocaat licht voor, kijkt bijvoorbeeld of er medisch onderzoek nodig is en of het medisch gezien wel verantwoord is de cliënt te horen. Hij helpt als iemand uit schaamte niet meteen over zijn homoseksualiteit durft te praten. De asielzoeker heeft vanaf het begin iemand nodig met proceservaring en grondige kennis van dit complexe rechtsgebied.' Een van de voorstellen is dat de IND de voorlichtingstaak aan het begin van de procedure zou kunnen overnemen. Van Waterschoot: 'Ik vind dat geen goed plan. Hoe kan een asielzoeker daarop afgaan, terwijl hij vaak afkomstig is uit een land waar je de overheid niet kunt vertrouwen?'

Langer in onzekerheid

Rechters zullen door het grotendeels wegvallen van de advocaat meer werk krijgen, verwacht Van Waterschoot. 'We zullen vaker moeten beoordelen of de procedure goed is verlopen en zelf meer onderzoek moeten doen. Doordat advocaten aan het begin niet meer kritisch meekijken, kun je verwachten dat de besluitvorming van de IND meer gebreken gaat vertonen. Dan moeten wij meer IND-beslissingen vernietigen of de zaak schorsen om de IND die gebreken te laten herstellen. Dat leidt dan allemaal weer tot meer werk voor de IND en de rechter, terwijl de asielzoeker langer in onzekerheid blijft. Hier zit niemand op te wachten. Ik zeg: investeer vooral aan het begin, dan kom je tot betere besluitvorming.'

Een veilige haven

Houda Al Kalaf kreeg na acht zenuwslopende dagen het verlossende bericht van haar advocaat: gefeliciteerd, je hebt een verblijfsvergunning! 'Ik had nooit verwacht dat ik, met mijn opleiding en ervaring, de procedure zó zwaar zou vinden. Mijn advocaat was mijn veilige haven, de enige die de tijd, de kennis en de kracht  had om mij erdoorheen te helpen. Ik denk niet dat er iemand is die er zonder die hulp goed doorheen komt.'

Verstrekkende gevolgen

VluchtelingenWerk Nederland lobbyt bij de Tweede Kamer om de rechtsbijstand voor asielzoekers in de procedure te behouden. Beleidsmedewerker Lenny Reesink: 'Als asielzoekers pas een advocaat krijgen als de IND voornemens is hun aanvraag af te wijzen, betekent dat een ernstige verslechtering van hun rechtspositie. Dat geldt niet alleen voor de mensen die daardoor worden afgewezen, maar ook voor de mensen die er wél een krijgen. Als in het eerste gehoorverslag de namen van familieleden ontbreken of verkeerd zijn opgeschreven, heeft dat ernstige gevolgen voor de gezinshereniging want daarbij wordt uitgegaan van wat je in het IND-gehoor hebt gezegd.'

Cruciale fase

Maar zelfs jaren later kan het gebrek aan ondersteuning in de eerste fase fataal uitpakken. Lenny Reesink: 'Als je land in oorlog is, hoef je als asielzoeker niet veel te vertellen over je persoonlijke omstandigheden om een verblijfsvergunning te krijgen. Maar als de oorlog is afgelopen, kijkt de IND nogmaals naar het vluchtverhaal om te beoordelen of bescherming nog nodig is. Als je dan niet duidelijk hebt gemaakt dat jij óók gevaar loopt omdat je lid bent van een oppositiepartij wordt de vergunning ten onrechte ingetrokken. Ook voor deze mensen is goede bijstand in de eerste fase dus cruciaal.'

  • Dit artikel verscheen eerder in VluchtelingenWerk Magazine. In ons voorjaarsnummer vertellen vier vrijwilligers met een vluchtelingachtergrond over hun werk, vertelt stoere zeebonk Ahmad hoe vrijwilliger Juul er alles aan deed om hem weer te laten varen, maken we de grimmige balans op over Fort Europa en gaan we op reportage bij tiener Mary, die opgroeit op een asielzoekerscentrum.